Comunicatziones
A cosa Serve Registrarsi

La registrazione nell'area riservata in questo sito non offre molto, a parte la possibilità di avere a disposizione strumenti che il normale visistatore non ha, come vedere sezioni non pubbliche, la possibilità di... Leggi tutto...

Segnalazioni e Disclaimer

Segnalazioni

Nel caso in cui abbiate rilevato degli errori e/o inesattezze, segnalatelo tramite il modulo "Imbia Una E-mail" - si... Leggi tutto...

Fotografias de sos Poetas

De paritzos Poetas Sardos, sos matessi chi cuncurrene in sos Premios Literarios de Sardigna, apo fatu una regolta de fotofrafias seberadas in totu sos articulos chi... Leggi tutto...

Paginas e Articulos

Potet capitare chi un'articulu iscumparit da-e sa prima pagina. Los apo movidos pro faghere logu a sos ateros chi manu-manu benin aprontados. Cherinde, lo podides agatare in sa setzione 'Totu sos Articulos'. Si... Leggi tutto...

Ses in: Home Subra sa Limba Sarda Comente iscrier su sardu (Diego Corraine)

PostHeaderIcon Comente iscrier su sardu (Diego Corraine)

Diegu Corraine, “Agenda de Sardigna 1980”, Edizioni dell’Isola, Nuoro, 1979.   
 
Su conte Baudi di Vesme, piemontesu, in dun’iscrittu de su 1848 nariat: “Un’altra innovazione in materia d’incivilimento della Sardegna e d’istruzione pubblica,che sotto vari aspetti sarebbe importantissima,si è quella di proibire severamente in ogni atto pubblico civile non meno nelle funzioni ecclesiastiche, tranne le prediche, l’uso dei dialetti sardi, prescrivendo l’esclusivo impiego della lingua italiana”.
E a pustis faeddande de s’importamtzia de difunder sa limba italiana in totu Italia, azunghiat:
“ Ma se qui è utile l’introdurre l’uso comune per quanto si possa della lingua italiana, in Sardegna è quasi necessario. Senza di questo non solo assai debole e soltanto indiretta vi sarà la forza morale del Governo, ma poco mai potrà penetrarvi qualunque genere d’istruzione; intesi non vi saranno, tranne da pochi, gli atti governativi; male esposte e spesso traviate le intenzioni del Governo; l’azione sua stessa paralizzata; gl’impiegati poi nativi del Continente che colà si recassero si troverebbero in gravi difficoltà..... Presentemente nell’interno dell’isola la lingua italiana è si poco conosciuta, che se t’imbatti in persona, che bene o male in essa ti storpii qualche parola, senza troppo pericolo d’ingannarti puoi dire, che l’apprese nelle “Case d’educazione” di Genova e Villafranca. Soprattutto si dovrà esigere che ( oltre le cose religiose e giuridiche, delle quali abbiamo parlato ) si faccia uso esclusivamente della lingua italiana in tutte le cose pubbliche, e particolarmente nelle scuole, procurando anzi di fare che sia intesa e di renderla commune fino dalle più elementari. - E’ falso ciò che molti credono, che la Sardegna sia Spagnuola; non è Spagnuola, ma non è italiana: è e fu da secoli pretta Sarda.”

Chi  apan postu in mente o nono propiu a issu su fatu istat chi su sardu, dae unu seculu e prus oprimidu dae s’italianu, s’agatat in duna situatzione meda grave. Si però semus goi no est ca l’amus isseperadu nois, ma ca nos an impostu una limba istranza.
Mancari siat galu faeddadu dae su bonu de su populu sardu, pro sarvare su sardu e l’afortire non bastat petzi a lu faeddare, ma tocat a fagher su contrariu de su chi racumandaiat Baudi di Vesme: utilizare su sardu in totue e semper, legher e iscrier in sardu de calesisiat cosa. Si non nos ponimus presse a lu fagher como, unu cras at a esser peus, ca oe sos medios de cominicatzione (RadioTv, zornales, iscola) in 10 annos faghen prus male a sa limba nostra de cantu non nd’apan fatu duos seculos de limba ispannola. Tocat a utilizare, in sardu, sos matessi istrumentos chi sos àteros ponen pro l’afocare e iscrier, iscrier, iscrier, ca una limba iscrita est prus mala a morrer de una faeddada ebia.

Cun s’isperu de fagher piaghere a chie cheret comintzare, bos proponimus unas cantas regulas chi poden favorire un’iscritura de su sardu crara, elementare, populare, chi servat pro totus.
Custa iscritura chircat de azuare s’afortzamentu de duas bariedades “istandard”, sa logudoresa e sa campidanesa, inintro de sas diversidades chi tenen, s’uniformidade de sas duas bariedades, dassande, est craru, a donzunu sa libertade de pronuntziare a manera sua su chi est iscritu, pro totus, a sa propia manera.
Amus tentu contu de su printzipiu foneticu, est a narrer, iscrier comente si faeddat e de su printziopiu morfolozicu chi cheret chi sas paraulas e sas partescostitutivas issoro sian semper iscritas in sa matessi manera, mancari cambiat su sonu, cambiamentu chi benit dae sas lezes foneticas operantes in sa limba nostra ( iscriimus ‘sos muros’ e si podet legher ‘sor o sol muros’).

BOCALES PARAGOZICAS
Faeddande si costumat a illonghiare sas paraulas cun duna bocale chi belle e esemper est sa matessi de sa sillaba chi pretzedit: cras(a) lis(i) azis(i) a narrer(e) a sos(o) chi bidies(e) e chi naran(a)...
In custu casu amus esazeradu a posta pro cumprender menzus su chi semus tratande, però a su solitu custu illonghiamentu b’est petzi cando, faeddande, si pasat sa boghe; e tando s’iscriet: cras lis azis a narrer a sos chi bidides e chi naran....

CUNSONANTES MOBILES
A bortas paraulas chi comintzan in B i in D o in F che poden perder, faeddande, sa B o sa D o sa F si sun pretzedidas dae una peraula chi acabat in bocale: su (b)oe, sa (b)ida, sa (b)idda, su (d)e Nugoro, su (d)inare, sa (d)omu, sa (f)emina.
Custas peraulas s’iscrien però semper intreas : su boe, sa bida, su de Nugoro, sa femina, gai comente intreas s’iscrien cando sun pretzedidas dae paraulas chi acAban in cunsonantes: sos boes, sas bidas, sas biddas, sos de Nugoro, is domus, sas feminas.

LITERAS DOPIAS E SINGULAS
Pro unas cantas cunsonantes in sardu b’at diferentzia tra cunsonantes cun sonu debile e cunsonantes cun sonu forte che, in s’iscritura, in mesu de peraula, cheren sinzadas in manera diferente; custas cunsonantes sun L, N, R, S.
N) Manu, mannu
L) Filu, fillu
R) Caru, carru
S) Pasu, passu
Pro totu sas àteras chi tenen semper sonu forte, bastat a ponner una litera ebia:
C) acanare, picu, broca, buca, bicu, becu, ocidenti, becesa, ochidere.
F) Afirmare, afatzare, afundare,
M) Mama, emo, amuntonare, femina, camu.
P) aposentare, tropu, capu
T) Totu, fatu
V) Aviare, avisu, avilidu
 
Z e TZ
In sardu pro unu sonu debile si ponet una Z : paza, pizolu, puzone, zovanu, azuare, azu, cazare, chizu, cuzu.
Pro unu sonu forte si ponet TZ: tziu, tziculate, pitzinna, tzou, tzivile, catzare, fatza, petza.

J
In sardu s’impreat custa litera pro totu sos sonos chi bi sun pro narrer custas peraulas:
Aju, maju, ajò, preju, massaju, pejus, orju, peraju,, janna, jana...
 
X
In campidanesu s’impreat custa litera in peraulas particulares e in mesu de peraulas: maxia, freaxu, arrexoni, arrexina...
Si apustis de X b’at O, comente est in “arrexoni” no ponzedas sa “I” ca non bi nd’at bisonzu.
A bortas paraulas chi comintzan in “C”, si sun  pretzedisas dae una paraula chi aacabat in vocale, cambian su sonu ( in d’una parte de Campidanu) in “X” ( su xelu, sa xena) , s’iscriet semper cun sa “C” ( su celu, sa cena ). Comente in Logudoro si nat “su gaddu”, “sa ghena” ma s’iscriet “ su caddu, sa chena”
 
D, DD, ND
De su sonu “D” bi nd’at de duas cvastas, unu normale e unu chi mutinus “cacuminale”[1]:
“D” : cadena, chida, moda
“DD”: Caddu, cuddu, coddu, soddu...
Tenet sonu cacuminale finzas cando est pretzedida dae “N”: cando, ando, nde; in custa ocasione, a bortas, in dunas cantas biddas b’at sa tendentzia a agualare sa “D” cun sa “N”, in manera chi faeddande li resultat “annanne” inbetzes de “andande”; “nne cheret” inbetzes de “nde cheret”; “canno” inbetzes de “cando”.
In s’iscritura s’impreat semper sa sigunda forma.
  
Su “DD” non b’est mai in comintzu de paràula francu in su campidanesu  ddu e dda: ddu naro, dda biu.
 
“B” E “F” IN COMINZU DE PARAULA
Pro ischire si sa paraula comintzat in “B” o in “F” cheret a ponner in dainnantis de sa paràula un’atera paràula chi acabet in “N”:
1) cun bentu, cun boes, cun binu, in bentana
2) cun frores, cun fizos, cun fele, cun fenu
In comintzu de paràula non cumparit belle mai sa “V” ma petzi sa “B” ( cando li tocat e no est “F”, sighinde sas regulas de innantis).
 
“B”
Cando tenimus unu sonu “B” craru e forte e in mesu de literas bocales ( sigomente custu sonu cando no est “V” est semper forte) bastat a lu sinzare cun duna “B” ebia: eba, aba, ebia, abandonu, babu.
 
“V”
Cando no est unu sonu “B” craru e forte, custa litera b’est petzi in mesu de paràula e s’imprest petzi cando est pretzedida e sighida dae literas bocales: soe privu, est evidente, breve, zòvanu, bòveda, novidade, provintzia.
Si nono, cando est sighida o pretzèdida dae “R”. lavra, berveghe, arvore, arvu, irvutu, erva.
Custa iscrutura permitit in medas biddas de legher sa “V” fintzas in manera chi s’assimizet prus a una "B"

“MP, MB”
In mesu de paràula s’impreat semper “MP” e “MB”: imparare, pempus, limba, ambos.
In sardu non b’est “NV” chi devenit semper “MB”: Cumbentu, imbentu, imbetzes.
 
“SF, SB, SM”
Gai comente sos frores, sos bentos, sos montes, si leghen sor(l) frores, sor(l) bentos, sor (l) montes, a sa matessi manera s’iscriet isfrutare, isbentiare, ismanniare, chi dat sa possibi-lidade de legher ir (l)fruttare, ir(l)-bentiare, ir(l)manniare.
Tando, non s’iscriet mai “irfrutare” ma “isfruttare”: custa iscritura dat sa possibilidade de acurtziare sa raighina de sa paràula a su campidanesu “sfrutai, sbentiai...”
 
SA DE 3 PESSONES SINGULARE DE SOS VERBOS
...acabat, andat, biet, at, faghet, est, fut (campid.), fait.
Comente in logudoresu, faeddande si nat “fidi” ma s’iscriet “fit”, gai etotu in campidanesu s’iscriet “fut” mancari faeddande si niat “fudu-fudi”.
Pro su campidanesu tenide  in mente puru sa diferentzia, in s’iscritura, chi b’est tra “àndat” (presente) e “andàat” ( imperfetu) non s’iscriet mai, duncas, s’imperfetu “andada” ca si nono si cunfundet cun su partitzipiu “andadu-a”.
 
DE SA 3 PESSONES PLURALE DE SOS VERBOS
Logudoresu: andan, bien, an, faghen, sun, fin.
Campidanesu andant,biint, ant, funt.
Pro esser craros non s’iscriet in nuddue sa bocale paragozica[2]
 
L(V) e D ( R)  IN CAMPIDANESU
In medas logos, faeddande, cambian sa “L” in “V” e sa “D” in “R”:
Soli (sovi), malu (mavu), andadu (andaru), meda (mera).
In s’iscritura si depet ponner semper “L” e “D”:soli, meda.
 
FAEDDOS CUN SONOS NASALES
In duna parte de su campidanesu b’at sa tendentzia a prontziare paràulas chi tenen in mesu de bocales sa “N” o sa “L” cun dunu sonu nasale chi paret chi sa “N” o sa “L” non bi sien prus; Fintzas in custa ocasione sa N e sa L si depen sinzare:
Iscritura zusta :unu, una, stainu, bolit. In custa manera andat bene fintzas pro chie non tenet custa pronuntzia nasale.
Isctitura isballada : uu, ua, staiu, boit (o oit).
 
“Q”
In sardu non b’at bisonzu de ponner sa “Q”: acua, trancuillu, iscuadra,...
 
SA CHISTIONE DE S’ “H”
In italianu in su cominzu se su presente de su verbu “avere” b’est sa “H”, pro fagher difrentzia cun àteras paràulas chi tenen sa matessi pronuntzia:
( Ho detto stai o vai via?)
( Hai detto ai miei amici...)
( Hanno detto l’anno scorso )
Sicomente in sardu custas paràulas non si poden cunfunder, non b’at bisonzu de li ponner s’ “H” in dainnantis:
Apo nadu a t’istas o ti ch’andas?
As nadu a sos amigos meos
An nadu s’annu passadu..

Ultimo aggiornamento (Lunis su 17 de Maju 2010 15:09)

 

Aggiungi commento


Codice di sicurezza
Aggiorna